Hoogbegaafde tieners in de coronaklas

Hoogbegaafde tieners in de coronaklas

Onderpresterende jongens en faalangstige meisjes extra zichtbaar

De vakantie staat voor de deur. Het einde van een uniek (corona)schooljaar. Is jouw zoon of dochter hier zonder kleerscheuren doorgekomen? Of was het erg moeilijk om zelfstandig aan de slag te gaan en/of te blijven geloven in eigen kunnen? Veel meer nog dan hun leeftijdsgenoten bleken de meeste begaafde tieners toch vooral last te hebben van het tweede. We merkten dit zowel in de HB-coaching op onze school als in mijn thuispraktijk.

De lockdown was voor veel begaafde tieners een welgekomen cadeau om op eigen tempo (eindelijk!) de -aangepaste- leerstof te verwerken. Plots gingen de geplande paasexamens in het secundair niet meer door. Ook mei en juni 2020 bleken rustig verder te kabbelen. Daardoor kregen vooral jongeren uit de tweede graad en het vijfde middelbaar (in volle midden-adolescentie bleef deze groep het langst thuis) veelal het gevoel dat ze ‘de lotto hadden gewonnen’. Zeker de jongens… Want zij mochten overgaan of veranderden naar ‘een makkelijkere richting’, zonder noemenswaardige cognitieve inspanning die hun comfortzone op de proef zou stellen. De gevolgen lieten zich pas later voelen, in wat een uniek, spannend, uitdagend, stresserend schooljaar zou worden.

Terecht groeide de bezorgdheid bij ouders voor de groeikansen van hun ‘pubers met potentieel’. Ouders kennen hun hoogbegaafde kroost het best. Door samen noodgedwongen thuis te ‘werken’ zagen zij nog duidelijker de pijnpunten in haperende studiediscipline en zelfredzaamheid, of in zelfvertrouwen. Want het is niet omdat je getalenteerd en intelligent bent, dat je ‘vanzelf’ belangrijke executieve vaardigheden ontwikkelt, zoals planning/prioritering (‘Een schoolagenda, waar is dàt nu voor nodig?’) en taakinitiatie (‘eerst nog efkes dit hier’). Hoogbegaafdheid is geen luxeprobleem. Het risico op schooluitval en onderpresteren was nooit zo hoog als in dit coronaschooljaar.

Managers in huis

Thuis werden mama en papa geconfronteerd met zaken die ze al wisten, en misschien zelfs al eens aan een titularis of vakleerkracht hadden gemeld, maar die op school in pre-coronatijden nog door voldoende/goede/uitstekende rapportcijfers gecamoufleerd bleven. Bijvoorbeeld hoe zoonlief wél een uitstekende drive toont in het gamen en verkennen van interessante online tools en youtube-filmpjes, zichzelf vlot leert gitaar of piano spelen, maar heel wat minder animo opbrengt voor een Smartschool-opdracht die ‘toch maar voor binnen een week is’ en die hij dan, dankzij ‘mama-assistant manager’, uiteindelijk vijf minuten vóór de deadline uploadt.

Bijvoorbeeld hoeveel uren dochterlief verloor in het uitpuren van details in een online taak (‘ja maar, hier staat dat je drie bronnen moet gebruiken’… en die leest ze dan helemaal van achter naar voren door en nog een link, en nog een link, ‘is dit wel goed genoeg?!’.. ) tot ‘papa-zen manager’ beslist dat de werktijd niet meer in verhouding met de opdracht staat en haar naar bed stuurt… waar ze dan urenlang ligt te piekeren over wat ze allemaal ‘niet goed heeft gedaan’ en of ze wel door haar studiejaar gaat geraken. En oh ja, online delen de vriendinnen diezelfde bezorgdheid en samen sudderen ze een eindje weg. Meisjes, nietwaar. En zeker begaafde. Hun verhoogde zelfbewustzijn en drang om aan (door zichzelf opgelegde) sociale verwachtingen te voldoen, triggert nog meer zelftwijfel en hunker naar groepsacceptatie. Het ‘anders’ zijn steken ze immers vooral op zichzelf. In de midden-adolescentie (14-17j) kunnen begaafde meisjes zo streng zijn voor zichzelf…

Corona-gendertrigger

Onderpresterende jongens en faalangstige meisjes. Jongens tonen meer, meisjes verstoppen meer. Een veralgemeende stelling over testosteron-gestuurd externaliserend gedrag en oestrogeen-gestuurd internaliserend gedrag. Er zijn veel schakeringen in de genderrealiteit, maar deze opdeling kwam toch frappant naar boven in de (online) leraarskamer. Bij begaafde tieners werd dit gendergedrag extra zichtbaar. Vooral na de kerstexamens. HB-jongens klopten ineens records met alarmerende cijfers. Geen kleine onvoldoendes, maar stevige kleppers zoals 28% of 33% nestelden zich in rapporten, die de verbijsterde tiener zelf zo snel mogelijk onder zijn dekbed wou steken. HB-meisjes bleken doorgaans nog wél goed te scoren, maar kregen meer dan ooit last van stress, faalangst en slaapproblemen. Hun perfectionisme ging echt met hen aan de haal.

De voortdurend veranderende corona-aanpassingen (dan thuis, dan op school, halftijds of volledig afstandsonderwijs, klasbubbels, mondmaskerplicht, plotse paaspauze,…) zorgden voor een pittige combinatie met de reeds aanwezige tienercocktail van hormonen, zelfbeeldstruggles en hersenrijping. Net zoals het baby- en peuterbrein doorstaat het tienerbrein in drie fasen van de adolescentie (van 10 tot ca. 25j) een indrukwekkende groei naar volwassenheid via synaptogenese (aanmaak van hersenverbindingen), pruning (snoeiwerk in deze verbindingen) en myelinisatie (efficiënt maken van verbindingen). Die stadia vinden niet allemaal gelijktijdig plaats. En in de frontaalkwab, waar de rijping pas gebeurt tijdens de late adolescentie (17-25j), talmt het brein met het snoeien van hersenverbindingen en de aanleg van een myelinelaagje om de tiener zoveel mogelijk leerkansen te geven. Die ontwikkeling van achteren naar voren, vanuit de hersenstam en onderste hersengebieden via het limbisch systeem (met overactieve amygdala voor de emotieregulatie) naar de prefrontale cortex, heeft gevolgen voor het gedrag van de tiener. Terwijl de (onvoldoende geremde) emoties al op volle toeren draaien en de puber gewend is geraakt aan zijn/haar nieuwe lichaamsgevoel, doet het controlecentrum vooraan zijn werk nog niet. Dat valt vooral in de tweede graad van het middelbaar op.

Stemmingswisselingen, concentratieverlies, uitstelgedrag, een gebrekkig inlevingsvermogen of een opvallende gevoeligheid voor beloning (door de actievere neurotransmitter dopamine) kunnen opduiken. Ook jouw ‘wijze zoon/dochter’ kan plots erg emotioneel reageren. Door de breinrijping en de chemische huishouding wordt het (tijdelijk) lastiger om een efficiënte ‘helicopterview’ te hanteren, die toelaat om gevolgen van gedrag op een langere termijn te bekijken. Anticiperen is moeilijk voor een puber. De verleiding van ‘leuke activiteiten’ zoals gamen, chatten, filmpjes kijken, drinken en experimenteren is groot. Pas in de late adolescentie verandert dit en kunnen ouders/leerkrachten hun rol als ‘externe prefrontale cortex’ naast zich neerleggen.

Een tienerbrein is daarnaast geprogrammeerd voor sociale contacten om een gezonde identiteitsontwikkeling te stimuleren. En juist dàt viel door corona bijna volledig op nul. Plots konden jongeren niet meer kiezen met wie ze optrokken op school (de klasbubbels, nietwaar) en verdwenen hun hobby’s. Stoom aflaten na saaie, ellenlange lesdagen kon niet meer. In de plaats kwamen afgemeten wandelafspraken en veel binnenhuisactiviteiten, tot in de late uurtjes. Juist op een moment dat de geslachtshormonen niet alleen fysieke kenmerken en seksuele rijpheid activeren, maar ook het biologisch stresssysteem triggeren, dat veel sneller in het rood gaat. Cortisol speelt daarbij een belangrijke rol en kan o.a. de bloeddruk, hartslag en het immuunsysteem sterk beïnvloeden. Denk maar aan plotse buik- of hoofdpijn, heftige emoties of zelfs hyperventilatie bij het denken aan of uitvoeren van stresserende opdrachten. Tieners kunnen last krijgen van een haperend concentratievermogen (‘Ik had een black-out!’), en van onderpresteren en vermijdingsgedrag (‘Jaja, ik heb alles goed gestudeerd!’), omdat ze de onplezierige ervaring niet opnieuw willen beleven.

De adolescentie brengt voor een hoogbegaafd brein veel uitdagingen.  En zeker in coronatijden schiet dat alle kanten uit.

Lore (17) vond het super om geregeld thuis te zijn en op eigen tempo de leerstof te verwerken (haar school monitorde goed het aantal live lessen per dag); ze moest niet meer zo vroeg opstaan, en spaarde met haar eigen studieplanning geregeld een volledige schooldag uit. Haar schoolmoeheid en faalangst verminderden fel, en ze kon haar perfectionisme beter beheersen dankzij het begrip van een aantal leerkrachten. Haar thuiswerkende ouders zagen opgelucht hoe hun dochter nu de rust en de tijd had om haar to do’s te leren uitwerken en op te splitsen in deeltaken. Haar ‘impostersyndroom’ (de lat voor zichzelf ontzettend hoog leggen en de eigen prestaties constant onderschatten) milderde. Langzamerhand slaagde ze erin om haar eigen kunnen te waarderen, daarbij aangemoedigd door enkele gepassioneerde leraren met een groeimindset. Dat ze na de paasvakantie toch weer ‘voltijds naar school’ moest zag ze aanvankelijk niet zitten, maar een originele ‘late Chrysostomos’ en de medewerking aan een fijne tuineditie van de proclamatie zorgden voor hernieuwde energie. Daarnaast gaven de (door de lockdown geïnspireerde) thuisstudienamiddagen op maandag en donderdag haar nog voldoende autonomie en motivatie om ook het laatste trimester tot een goed einde te brengen.

Hassan (15) raakte langzaam maar zeker in paniek. Het afstandsonderwijs deed een serieus beroep op zijn zelfstandigheid, en die had hij schromelijk overschat… Het dramatische kerstrapport had hij niet zien aankomen. Tijdens het oudercontact in januari gaf hij toe zich bedolven te voelen onder de Smartschool-stroom van online opdrachten. Achter het stoere uiterlijk van 1,86 meter schuilde veel ‘aangeleerde hulpeloosheid’. Ondanks versnelling in de lagere school had hij een heleboel executieve vaardigheden niet onder de knie. Hij zag zich al dubbelen en dreigde het helemaal op te geven. De ‘klik’ kwam er na een evaluatie van zijn comfortzone, waarin hij eerlijk aangaf ‘thuis nog nooit voor school te hebben gewerkt’ en voor bitter weinig vakken écht iets te doen. Elke maandagochtend maakte hij met zijn titularis een weekplanning op, gaandeweg kon hij dit alleen en leerde hij hulp vragen wanneer het niet lukte. Online oudergesprekken en kort op de bal spelen hielden hem bij de les. Zijn ‘Bartleby-syndroom’ (de sympathieke onderpresteerder die een inspanning ‘liever niet’ doet, zonder dat echt te weigeren) had hem serieus parten gespeeld. Het duurde een tijd vóór hij ook echt uitvoerde wat hij meende gedaan te hebben.

Liam (14) zit nog in de weerstandfase… Hij heeft een broertje dood aan studeren (‘ik heb een uitstekend geheugen’) en een vlotte babbel. Voorlopig stimuleert het onderwijssysteem zijn onderduikende houding… Volgend schooljaar, in de derde graad, gaat hij een minder zware wiskundige richting volgen, want ‘dat werd niet goed gegeven en eigenlijk vind ik dat een stom vak’… Benieuwd hoe hij zich uit de slag gaat trekken in onze sterke Humane…

 

Meer lezen:  www.demorgen.be/dossier/jongens-toch (artikelreeks over jongens en onderwijs 11-14/06/2021), interview met tienerbreinspecialist Eveline Crone, ‘Wat doet corona met het puberbrein?’ (De Morgen 20/03/2021), het boek van Jelle Jolles ‘Leer je kind kennen’; resultaten van ‘gender op school’-onderzoek www.procrustes.be

Inge Van Bogaert werkt al bijna dertig jaar met adolescenten in de klas, zag honderden tieners openbloeien, en had gesprekken met vele ouders over hun bezorgdheden bij het moeizaam opgroeien en ‘het anders zijn’ van hun kind. Vanuit haar onderwijs- en gedragswetenschappelijke expertise begeleidt zij in haar coachingpraktijk Mind@Domus hoogbegaafde tieners met zeer uiteenlopende vragen.

2021-06-30T14:43:48+01:00

Hoogbloeier cvba

Adm.zetel: Tarbotstraat 23 - 9000 Gent

Phone: coachingsnetwerk: 0032 468 09 66 44