Hoe groot is de toevalsfactor bij het tot stand komen van hoogbegaafdheid?

De invloed van het onverwachte en onvoorspelbare op het verloop van de menselijke ontwikkeling is in studies naar hoogbegaafdheid een onderwerp dat grotendeels genegeerd wordt. Deze weerstand is begrijpelijk want wat is er te zeggen over geluk of toeval, behalve dan dat het bestaat en dat het een verschil kan maken tussen succes en mislukking? Niemand weet welke vormen het toeval zal aannemen of wanneer en hoeveel keer het zal toeslaan. Geluk wordt behandeld alsof het een bovennatuurlijke kracht is en daarom wordt het buiten de grenzen van de wetenschap gehouden. Nochtans kan niemand de zowel directe als indirecte kracht van geluk ontkennen dat een creatieve daad evengoed kan mogelijk maken als kan tegenwerken.

Het is voor onderwijzers, ouders en professionele hulpverleners hard om te beseffen dat hun beste inspanningen voor potentieel hoogbegaafde kinderen zowel versterkt als tenietgedaan kunnen worden door omstandigheden waarover ze geen controle hebben. Zelfs als het erop lijkt dat iemand heel zeker succesvol zal worden, kan tegenspoed de dingen toch nog helemaal doen omkeren.

Volgens Atkinson (1978) kan elk menselijk gedrag en verwezenlijking toegeschreven worden aan twee cruciale dobbelsteenworpen waarover een individu totaal geen controle heeft: het toeval van je geboorte en het toeval van je achtergrond. Eén worp bepaalt iemands individuele erfelijkheid, de andere zijn omgeving waarin hij of zij gevormd wordt.”

Toevalsfactoren zouden nooit gebagatelliseerd of verwaarloosd mogen worden in onderzoek naar hoogbegaafdheid, vooral omdat zoveel eminente personen er net de nadruk op leggen, op die onvoorspelbare gebeurtenissen die hen hielpen de top te bereiken.

Is toeval enkel een gelukstreffer en is het enkel een lukrake gebeurtenis in iemands leven? Is toeval totaal onafhankelijk van de rechtsbeginselen van psyche of omgeving? Is het een statische, onwaarschijnlijke en noodlottige toestand? Of kan een persoon ernaar grijpen en er een dynamische relatie mee ontwikkelen?

Volgens Austin (1978) zijn er vier niveaus van toevalsfactoren:

  1. Allereerst is er het pure toeval dat je op spreekwoordelijke wijze overvalt, het komt op je pad zonder dat je er iets voor doet. Het is het lot – goed of slecht – dat een passief persoon overkomt op de juiste (of slechte) plaats en op het juiste (of slechte) moment.

  2. Op het tweede niveau verhoogt een persoon zelf de waarschijnlijkheid om door voorspoed getroffen te worden door actief bezig te zijn, hoewel deze acties niet welbepaald zijn, maar eerder rusteloos en vooral doelloos. Constant in beweging zijn, verhoogt de kansen op geluk. Hoewel het meestal argeloos is, roert zo’n gedrag constant in ‘een pot van willekeurige ideeën’ zodat er zich steeds wel een paar zullen verbinden in eerder onvoorziene combinaties. Hiervoor moet iemand nieuwsgierig zijn in veel dingen, moet die een doorzettingsvermogen hebben en bereidwillig zijn om te experimenteren en dingen te onderzoeken.

  3. Bij de volgende categorie speelt schranderheid en scherpzinnigheid een grote rol. Het toeval wordt bij wijze van spreken gedwongen plaats te vinden. Het derde niveau van toeval verbindt een onvoorziene gebeurtenis met een persoon die de mogelijkheden heeft om de betekenis ervan te begrijpen. Hierbij gaan sociale en psychologische factoren interageren met elkaar waardoor toeval net terechtkomt bij de geest die erop is voorbereid. Dit is de omstandigheid die Pasteur beschrijft in de “prepared mind”: resultaten uit het verleden helpen mee om de toevalligheid op zijn juiste waarde te schatten. Geluk treft je zelden en een enkel zeldzaam persoon kan er het beste van maken. Nieuwsgierigheid, observeren, zich zaken herinneren, linken leggen en het willen vergaren van kennis zijn de belangrijkste karakteristieken van de ‘prepared mind’.

  4. Tenslotte is er een vierde niveau van toeval dat Austin ‘altamirage’ noemt, een gelegenheid om geluk te verkrijgen door een hoogst individuele actie die een persoon kan ondernemen. Dit is het geluk dat als het ware aan een persoon kleeft. Het persoonlijk gedrag, de levensstijl, de persoonlijke eigenschappen van het individu, scheppen de voorwaarden waardoor het geluk hem of haar toelacht.

Van de vier niveaus die door Austin zijn voorgesteld, zien we enkel bij het tweede en het vierde niveau een echte interactie tussen het individu en geluk. ‘In de pot roeren’ helpt personen ergens om zichzelf in de juiste positie te plaatsen wanneer het geluk voorbij passeert. Ook ‘altamirage’ blijft niet passief toekijken en geeft een voordeel aan die mensen die het lot met bijzondere onorthodoxe gedragingen gaan kietelen om zo het geluk op de een of andere manier tot een glimlach te gaan verleiden.

Het maakt niet uit hoe deze toevalsfactoren gedefinieerd worden, één waarheid lijkt onweerlegbaar: toeval is onderling afhankelijk van inspiratie en transpiratie en er is een wisselwerking tussen beide. Zonder een hoog potentieel kan geen enkele hoeveelheid geluk een middelmatig persoon tot grootsheid brengen; en omgekeerd kan zonder een kleine portie geluk geen enkele hoeveelheid potentieel ook echt gerealiseerd worden.

Welke toevalsfactoren hielpen jou om iets te bereiken in jouw leven?

– Atkinson, J.W. (1978). Motivational determinants of intellective performance and cumulative achievement. In: J.W. Antkinson & J.O. Raynor (Eds.), Personality, motivation, and achievement (pp. 221-242). New York: Wiley.
– Austin, J.H. (1978). Chase, chance, and creativity. New York: Columbia University Press. 
Vrije vertaling van een deel van: Tannenbaum, A.J. (2003). Nature and nurture of giftedness. In: Colangelo, N., & Davis, G.A. (Eds.), (2003). Handbook of gifted education. Boston, USA: Pearson Education Inc.
Copyright © 2016 Sabine Sypré, Hoogbloeier cvba, Gent – Alle rechten voorbehouden. Niets uit dit artikel mag worden verveelvoudigd, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur: info@hoogbloeier.be. Online delen mag mits vermelding van auteur en link naar dit artikel.