Tips voor ouders om niet in de valkuil van perfectionisme te trappen

We leven in een competitieve, meritocratieve maatschappij die perfectionisme lijkt te belonen terwijl belangrijke persoonlijke kosten ervan genegeerd worden. Perfectionisme is de combinatie van een verlangen om perfect te zijn, een angst voor imperfectie en een emotionele overtuiging dat enkel perfectionisme de weg is naar persoonlijke aanvaardbaarheid. Het gaat om een eigenwaarde-probleem: fouten worden ervaren als een teken van persoonlijke tekortkomingen en als reden om niet geaccepteerd te worden door anderen. Het kenmerk van perfectionisme is angst om te falen en dit is wat het onderscheidt van zelfs het meest fervente streven naar uitmuntendheid.

Perfectionisme komt er in verschillende gedaanten. Sommige perfectionistische mensen willen nergens te laat komen, terwijl anderen net altijd te laat komen omdat ze nog altijd bezig zijn met dingen gedaan te krijgen – perfect uiteraard – voor ze kunnen vertrekken. Sommige perfectionistische studenten krijgen alles van tevoren gedaan, terwijl anderen uitstellen omdat ze bang zijn om minder dan perfecte punten te scoren. Het gedrag kan er anders uitzien, maar de onderliggende chronische faalangst is hetzelfde.

Deze angsten zijn een voortdurende last voor perfectionistische personen. Ze vernauwen hun creativiteit, maakt intieme relaties moeilijk en, ironisch genoeg, belemmert hen succes te hebben. Dit is nooit gezond. De positieve persoonskenmerken van perfectionisten zoals bewustzijn, energie, inzet en doorzettingsvermogen, mogen niet verward worden met het perfectionisme zelf. Deze kenmerken zouden er nog steeds zijn als het perfectionisme zou verdwijnen. Wie excellentie nastreeft zonder perfectionistisch te zijn, is in staat om zichzelf te stretchen en hun volledige talent en passie in een opdracht te leggen waarbij ze fouten maken en falen zien als een onderdeel van een groeiproces. Wanneer perfectionistische mensen succesvol zijn is het ondanks en niet dankzij hun perfectionisme. Iedereen is teleurgesteld door fouten, maar perfectionistische mensen kunnen er helemaal van slag van zijn.

Hoewel het lijkt dat perfectionisme simpelweg een kwestie is van verkeerde opvattingen over fouten, roept dit toch de vraag op over hoe zulke overtuigingen ontstaan? Perfectionisme is een relationeel fenomeen, dat betekent dat sommige thuisomgevingen hier aanleiding toe geven. Drie fundamentele aspecten van de menselijke psychologie helpen ons dit te begrijpen:

  1. Mensen zijn zinzoekers. We geven consistent zin aan onze wereld van ervaringen zodat we onze onmiddellijke en langetermijndoelen kunnen nastreven. We ontwikkelen emotionele overtuigingen – lenzen waardoor we de wereld zien en interpreteren – uit steeds dezelfde manieren waarop onze familie reageert wanneer we groeien en ontwikkelen. Als we bijvoorbeeld enkel bevestiging en aanvaarding van onze familie krijgen wanneer we succesvolle prestaties leveren, in plaats van door inzet en doorzettingsvermogen, kan een kind bang worden dat fouten maken een bedreiging wordt voor de gehechtheid en dat de oplossing perfect hoort te zijn.

  2. De emotieregulatie is de centrale motiverende factor in ons leven. Zo streven we ernaar om plezier en tevredenheid te verhogen en om angst en pijn te verminderen. Worstelen met perfectionisme is een voortdurende poging om zijn eigen bezorgdheden betreffende falen te beperken.

  3. Het emotioneel verbinden met belangrijke andere personen via empathische banden is van cruciaal belang voor onze groei en ontwikkeling en blijft van vitaal belang voor ons emotionele welzijn in ons leven. Zich zorgen maken over het maken van fouten zijn uiteindelijk angsten om aanvaard te worden en over de veiligheid van familiale hechting.

Perfectionisme op zich is geen onderdeel van hoogbegaafdheid. Hoogbegaafde kinderen kunnen, net als andere kinderen, perfectionistisch zijn, maar de ijver, de volharding, het harde werk en toewijding om iets meester te kunnen dat je bij veel hoogbegaafde kinderen ziet, vertegenwoordigen een streven naar excellentie waar perfectionisme eigenlijk storend werkt. Omdat perfect presteren voor de hand ligt bij hoogbegaafde kinderen op school en omdat hoogbegaafde leerlingen dikwijls uit gezinnen komen waar er hoge verwachtingen worden gesteld aan presteren, kunnen sommige hoogbegaafde kinderen een bijzondere kwetsbaarheid voor perfectionismehebben.

Behoeden voor perfectionisme gaat minder om het vinden van wat je nu moet doen om juist te doen, maar eerder over het creëren van een klimaat waarin je geaccepteerd wordt. Het is een herstelproces. Het is belangrijk om onze kinderen en onszelf uit te dagen om onze overtuigingen te herevalueren en ons gedrag te gaan veranderen. Het is van belang om duidelijk te maken dat we van onze kinderen houden, wat ze ook doen of wat ze ook bereiken. Ze moeten weten dat falen een onderdeel is van ieders leven en dat dit steeds een basis vormt voor leren, maar alle voorstellen om gedrag en overtuigingen te veranderen zijn uitermate nuttig in een omgeving die een gevoel van aanvaarding verzekert. Wanneer deze veilige omgeving ontbreekt, wordt gewoon uitleggen aan een perfectionistisch kind dat het zich niet zoveel zorgen moet maken, gezien als nog maar eens kritiek hebben.

De weg naar verandering is gebaseerd op het creëren van een dialoog. Hoe meer we kunnen praten over onze zorgen, hoe meer we onze gevoelens kunnen uiten zonder dat er vingers gewezen worden, hoe meer kans dat we in staat zijn om er zin aan te geven en samen naar gemeenschappelijke oplossingen gaan zoeken. Enkele van de specifieke elementen van een dergelijke dialoog zijn:

  • Empathie: de intentie om de wereld door de ogen van onze kinderen te bekijken om te begrijpen wat een fout maken voor hen betekent en waar ze zich zorgen over maken;

  • Zelfreflectie: de eerlijke analyse van waar we zelf aan het probleem hebben toe bijgedragen, opzettelijk of niet, door onze acties of attitudes. Een voorbeeld, is jouw prijzen en aandacht enkel uitgelokt door uitstekende prestaties of is er ook een erkenning en bevestiging voor inspanning en doorzettingsvermogen? Kunnen we succes aanmoedigen zonder falen in een negatief daglicht te stellen?

  • Aanmoediging: een consistente inspanning om te wijzen op wat we waarderen en fijn vinden aan onze kinderen, zoals ze zijn, niet alleen voor wat ze kunnen bereiken.

Dialogen die dergelijke kenmerken bevatten, zijn het tegengif voor perfectionisme. Ze geven een boodschap aan de kinderen dat ze belangrijk zijn voor ons, dat we bereid zijn om samen te werken om problemen op te lossen, dat we hun vermogen om dat te doen respecteren en dat we bereid zijn om onze eigen fouten en problemen met hen te delen. Als ze dit gevoel van acceptatie voelen, kunnen kinderen de moed krijgen om onvolmaakt te zijn en de vrijheid om te zijn wie ze zijn.

Vrij vertaald naar Greenspon, T.
Davidson Institute for Talent DevelopmentTips for Parents: Freeing Our Families from Perfectionism.
Copyright © 2016 Sabine Sypré, Hoogbloeier cvba, Gent – Alle rechten voorbehouden. Niets uit dit artikel mag worden verveelvoudigd, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur: info@hoogbloeier.be. Online delen mag mits vermelding van auteur en link naar dit artikel.